Latest / Market Risk TR / Vadeli İşlem Piyasaları Teorisi

Transcript

Vadeli İşlem Piyasaları Teorisi · Market Risk TR

0:00
Biliyor musun, sen sıradan bir salı günü markete gidip o
0:03
raflardaki fiyat etiketlerine baktığında muhtemelen orada
0:08
böyle sarsılmaz bir kesinlik bekliyorsun.
0:10
Evet, adeta fizik kuralları gibi işleyen bir netlik değil mi?
0:14
Aynen öyle. Yani raftan bir paket makarna
0:16
alıyorsun. Etikette 30 TL yazıyor.
0:19
Kasaya gidip o 30 lirayı ödüyorsun ve işlem o saniye
0:22
bitiyor. Ne bir pazarlık var, ne de hani
0:25
bir belirsizlik. Bu bizim çok alıştığımız böyle
0:28
temiz anlık ve son derece güvenli bulduğumuz bir alışveriş
0:32
dünyası. Kesinlikle çok haklısın yani
0:34
insan beyni bu ikili sistemi seviyor açıkçası.
0:37
Bir mal var bir fiyat var ya o fiyata razı olup alırsın ya da
0:42
rafta bırakırsın biter aynen her şeyi o an olup biter dünyayı bu
0:47
kadar görünür ve hani anında kategorize edilebilir bir yer
0:50
olarak algılamak hepimize büyük bir güvenlik hissi veriyor.
0:54
Fakat işte asıl mesele bu işin içine zaman faktörünü yani
0:59
geleceğe dair o korkutucu belirsizliği ve emtia
1:03
piyasalarının o devasa çarklarını kattığın an başlıyor.
1:06
Kesinlikle işin rengi orada değişiyor.
1:09
O çok güvendiğin net sandığın fiyat etiketi aniden
1:13
bulanıklaşmaya adeta böyle şekil değiştirmeye başlıyor.
1:17
Bugün seninle tam da bu bulanık suların içine dalıyoruz.
1:20
Harika bir konu. Yanında bu işin şifresini
1:22
çözecek finansal kaosun içindeki o düzeni okumamızı sağlayacak
1:26
harika bir uzman var. Amacımız uzaktan bakıldığında
1:30
inanılmaz derecede kuru teknik ve şey.
1:33
Hani sadece böyle takım elbiseliwalled brookerlarından
1:36
anladığı o kavramların. Spot fiyatlar vadeli işlemler
1:39
falan. Evet, evet, o riskten korunma
1:42
mekanizmalarının arkasındaki perdeyi tamamen aralamak.
1:45
Masamızdaki temel rehber bu derinlemesine analizimiz için bu
1:49
işin anatomisini ta 1900 yetmişlerde harika bir şekilde
1:53
çıkaran BA go gos'un çalışmaları, özellikle de vadeli
1:57
işlemler teorisi üzerinden notları.
2:00
Efsane bir kaynaktır o. Evet ama biz bu teorileri tozlu
2:04
raflardan alıp bugün senin hayatına o marketteki fiyat
2:08
etiketine nasıl dokunduğunu konuşacağız.
2:10
Ve emin ol bu kavramların kökenine indiğimizde sadece öyle
2:14
sıkıcı matematik formülleri veya arz talep eğrileri falan
2:18
bulmayacağız. Ne bulacağız peki?
2:20
Aslında doğrudan insan psikolojisiyle bizim o kadim
2:24
korku, duygumuzla, risk iştahımızla ve geleceğe bir
2:27
şekilde kontrol altına alma yönündeki o bitmek bilmeyen.
2:30
Arzumuzla yüzleşeceğiz. Vay canına.
2:33
Bu detaylı analizdeki asıl misyonumuzda bu zaten.
2:37
Yani paranın ve zamanın kesiştiği o noktada insanların
2:41
nasıl davrandığını çözmek. O zaman lafı hiç dolandırmadan
2:45
bu devasa oyunun kurallarına ve sahayı tanımaya geçelim bence.
2:49
Tabi başlayalım. Herhangi bir teoriyi tartışmadan
2:53
o böyle şatafatlı isimleri olan ekonomistlerin ne dediğine
2:57
bakmadan önce zemini sağlamlaştırmamız lazım.
3:00
Nedir bu spot fiyat ve vadeli fiyat dediğimiz şey.
3:03
Yani aynı anda bir ürünün nasıl iki farklı fiyatı olabilir ki?
3:07
Bunu anlamanın en kolay yolu aslında iki farklı zaman
3:10
dilimini aynı anda masaya koymaktır.
3:13
En basit haliyle spot fiyat bir ürünü.
3:16
Bugün şu saniye nakit parasını verip fiziksel olarak teslim
3:19
almak istersen ödeyeceğin fiyattır.
3:21
Yani marketteki makarna gibi. Aynen öyle.
3:23
Marketteki makarna tam olarak bir spot fiyat işlemidir.
3:27
Vadeli veya işte forward fiyat ise bambaşka bir canavar.
3:31
O nasıl oluyor? Ürünü bugün değil de gelecekte
3:34
örneğin tam 6 ay sonra teslim almak üzere ama fiyatını
3:37
bugünden masaya oturup kilitlediğin anlaşmadır o.
3:40
Anladım yani aslında ürünü değil, zamanı ve o zamanın
3:44
getireceği belirsizliği fiyatlıyoruz bir nevi.
3:46
Çok doğru bir tespit. Evet, bunu biraz daha
3:48
somutlaştıralım bence. Diyelim ki elimizde iki kişi
3:51
var, biri tarlasında böyle devasa bir buğday ekini olan bir
3:55
çiftçi, diğeri de buğdayı alıp un yapacak olan bir değirmenci.
4:00
Ikisinin de uykularını kaçıran bambaşka dertleri var değil.
4:03
Mi kesinlikle öyle çiftçiyle başlayalım istersen lütfen.
4:07
Çiftçi tohumu toprağa ektiği andan itibaren aslında tamamen
4:11
savunmasızdır. Aylar boyunca o ekinin
4:14
büyümesini bekleyecek ürünü hasat edeceği gün piyasadaki
4:18
buğday fiyatlarının yerin dibine çakılması onun en büyük
4:21
kabusudur. Bütün emeği çöpe gider.
4:23
Bütün emeği maliyeti boşa gidebilir?
4:25
Evet. Ve gelecekte o ürünü mutlaka
4:28
satmak zorundadır. Adam finansal dünyada bu
4:32
pozisyona kısa pozisyonlu, riskten korunan veya işte şort
4:36
hecher diyoruz. Çiftçi fiyat düşüşü riskinden
4:39
kendimi korumak için ne yapar biliyor musun?
4:41
Ne yapar gider Altay sonra hasat edeceğim buğdayımı tonu şu
4:46
fiyattan satacağım diye bugünden.
4:48
Vadeli bir sözleşme imzalar mantıklı fiyatı sabitler riskini
4:53
başkasına devreder ve geceleri rahat uyuyor.
4:56
O zaman değirmenci de tablonun tam zıttı oluyor. 6 ay sonra
5:00
fırınlara un teslim etmek için söz vermiş bir kere işini
5:03
yapabilmesi için mecburen piyasadan buğday alacak.
5:06
Evet ama ya Altay sonra buğday fiyatları aniden fırlarsa.
5:09
O zaman fırıncıya önceden verdiği un fiyatı yüzünden
5:13
devasa bir zarar edecek adam. Aynen öyle.
5:15
Bütün kar marjı eriyip gidecek. O yüzden o da gidiyor. 6 ay
5:19
sonra buğdayını şu fiyattan alacağım diye bugünden
5:22
anlaşıyor. Buna da uzun pozisyonlu, riskten
5:26
korunan yani longgee diyoruz herhalde.
5:29
Tam isabet. Aslında bunu anlamak için öyle
5:32
çiftçi veya değirmenci olmaya falan da gerek yok, biliyor
5:35
musun? Nasıl yani?
5:36
Ya ev yapma sürecini düşün mesela bir ev inşa ediyorsun ve
5:40
çatı için ciddi miktarda kereste ye ihtiyacın var ama çatıyı
5:45
plana göre 6 ay sonra kapatacaksın.
5:47
Evet, sen de inşaat malzemesi fiyatlarının aniden fırlayıp
5:51
bütçeni darmadağın etmesini istemiyorsun.
5:53
Doğal olarak ne yapıyorsun? Gidip keresteci ile
5:56
anlaşıyorsun. 6 ay sonrası için. Aynen diyorsun ki 6 ay sonra
6:00
bana bu kereste getireceksin. Parasını da bugünden
6:02
belirlediğimiz şu fiyattan ödeyeceğim malzemeleri aylar
6:06
öncesinden bugünkü fiyattan sabitleyerek aslında kendini
6:10
güvenceye alıyorsun. Çok mantıklı bir hareket, günlük
6:12
hayattan harika bir analoji oldu bu ancak burada.
6:16
Incelediğimiz kaynakların ısrarla altını çizdiği oyunun
6:19
kurallarını belirleyen bazı çok katı ön koşullar var.
6:23
Ne gibi koşullar? Böyle canının istediği her şeyin
6:26
vadeli piyasasını kuramazsın. Bu sistemin var olabilmesi tıkır
6:30
tıkır işleyebilmesi için doğanın ve ekonominin bazı fiziksel
6:34
gerçeklerine ihtiyaç var. Ilk ve en önemli şart üretim
6:39
sürecinin esnek olmaması yani bir nevi katılık içermesi.
6:43
Bu ne demek tam olarak? Yani tarladaki süreci
6:46
durduramamak falan mı? Tam olarak bu.
6:48
Evet bir çiftçi piyasada buğday fiyatları bu ay çok düştü.
6:53
Ben en iyisi ekinlerin büyümesini üç ay durdurayım.
6:55
Fiyatlar yükselince hasat ederim diyemez.
6:58
Doğa beklemez tabi. Doğa bunu asla izin vermez.
7:02
Ektiğin malı zamanı geldiğinde mecburen biçeceksin.
7:05
Üretim sürecini öyle kafana göre açıp kapatamazsın.
7:08
Ikinci büyük şart da tabii ki fiyat dalgalanmalarının olması.
7:12
O da mantıklı fiyat değişmiyorsa niye korunasın ki?
7:15
Kesinlikle, eğer ekmek fiyatı veya buğday fiyatı son 10 yıldır
7:20
hiç değişmeseydi, kimse 6 ay sonrasının fiyatını sabitlemek
7:24
için komisyon ödemezdi. Risk yoksa riskten korunma
7:27
mekanizmasına da ihtiyaç yoktur. Peki ya ürünün kendisi?
7:31
Hani ev örneğinde kereste dedik ama mesela ikinci el arabalar
7:34
için böyle küresel bir vadeli piyasa kurabilir miyiz?
7:37
Hayır, kuramazsın işte bu üçüncü hayati şart oluyor.
7:40
Neden? Ürünlerin kesinlikle
7:42
standartlaştırılmış homojen, yani birbirinin tamamen aynısı
7:47
olması şarttır. Piyasada birazcık iyi buğday
7:50
veya sağ çamurluğu boyalı araba diye bir sözleşme yapamazsın.
7:53
Anladım, kalite standart olacak. Tabi 6 ay sonra teslim edilecek
7:57
olan şeyin a kalite kırmızı kışlık buğday olduğu nem oranına
8:02
kadar böyle milimetrik olarak tanımlanmalıdır.
8:05
Yer vadede teslim edilen ürün bu standarttan birazcık bile
8:10
saparsa sistem anında önceden belirlenmiş bir prim veya
8:14
indirim uygular ve tabii ki ürünün depolanabilir olması ve
8:19
fiziksel teslimat ihtimalinin masada olması gerekir.
8:22
Yani bu sistem hayal ürünleri üzerine değil, depolardaki o
8:26
fiziksel gerçekler üzerine kuruludur.
8:29
Anlıyorum yani sistem sadece böyle rakamların havada uçuştuğu
8:33
bir kumarhane falan değil, doğrudan silolara, depolara ve
8:37
toprağa. Bağlı aynen öyle.
8:39
O zaman bu sahneyi bu devasa oyun alanını kurduğumuza göre
8:43
asıl meseleye yani sahnedeki oyunculara gelebiliriz.
8:46
Gelelim. Çünkü beni en çok şaşırtan şey,
8:48
buradaki insan motivasyonları oldu.
8:51
Neden bazı insanlar riskten ölümüne adeta böyle veba görmüş
8:55
gibi kaçarken? Diğerleri sabah uyanıp nerede
8:58
bir risk var paramı oya yatırın. Diyor, çok ilginç bir psikoloji
9:02
o. Yasada üç farklı aktör grubu var
9:04
dedik, kaynaktan yola çıkarak. Riskten korunanlar yani hecers
9:10
arbitrajcılar ve spekülatörler. Şu hecing, yani riskten korunma
9:15
meselesiyle başlamak istiyorum tabii.
9:17
Çünkü kaynak notlarında okuduğum eski bir inanış ile yeni
9:20
gerçeklik arasındaki o fark benim aklıma başından aldı.
9:23
Yalan söyleyeyim. Orası kesinlikle kırılma
9:25
noktalarından biri zaten ekonomi biliminin erken dönemlerinde bu
9:30
işin sadece teorisini yapanlar. Riskten korunan kişinin, yani
9:34
hecherın amacını çok saf bir şekilde yorumluyorlardı.
9:37
Nasıl yani? Saf bir şekilde.
9:39
Şöyle, eski kavrama göre çiftçi ürününü vadeli satar ve hasat
9:44
zamanı geldiğinde gerçekten de ürünü kamyona yükler.
9:47
Sözleşmeyi yaptığı o kişiye fiziksel olarak teslim eder.
9:51
Sonuç risk tamamen sıfırlanmıştır.
9:54
Çiftçi baştan anlaştığı parayı kuruşu kuruşuna alır.
9:57
Mükemmel bir kesinlik %100 koruma.
10:00
E güzelmiş. Ama zamanla piyasalar geliştikçe
10:04
ekonomistler şunu fark etti, gerçek dünya hiç de böyle
10:07
işlemiyor. Evet, bir dakika tam burası
10:10
gerçek dünyada çiftçi hasat zamanı geldiğinde buğdayını
10:14
kalkıp da böyle yüzlerce kilometre ötedeki o sözleşme
10:18
sahibine falan götürmüyor. Götürmeniz tabi maliyetli iş.
10:21
Gidip kendi kasabasındaki kendi yerel pazarındaki spot fiyattan
10:26
satıyor malını. Aynı anda da gidip o aylar önce
10:29
sattığı finansal vadeli sözleşmeyi piyasadan geri alarak
10:33
pozisyonunu kapatıyor. Yani aslında ürün ve kağıt
10:37
sözleşme birbirinden tamamen kopuk iki ayrı işlem haline
10:41
geliyor. Harika bir gözlem ve tam da bu
10:44
yüzden o mükemmel koruma efsanesi çöküyor.
10:47
Işte burası. Hecing yani riskten korunma
10:50
dediğimiz şey seni riske karşı böyle %100 koruyan sihirli bir
10:54
kalkan değildir aslında öyle mi? Çiftçi aslında fiyatın düşmesi
10:58
riskini tamamen yok etmez, sadece o riski alır ve daha
11:02
katlanılabilir olduğuna inandığı başka bir risk türüyle takas
11:06
eder. Biz buna finans dilinde bazı
11:09
riski yani basic risk diyoruz. Bir saniye ya bir saniye dur
11:13
dur. Bunu gerçekten durup düşünmemiz
11:15
lazım. Düşünelim.
11:17
Ben geceleri rahat uyumak kesinlik sağlamak için vadeli
11:20
işlem yapıyorum ama aslında riski yok etmiyorum.
11:23
Sadece formunu değiştiriyorum öyle mi?
11:25
Aynen öyle. Yani ateşi alıp suya çeviriyorum
11:27
ama ikisi de beni yakabilir. Bu bazı riski tam olarak nedir?
11:31
Peki nasıl vurur insanı? Şöyle düşün, spot piyasadaki
11:35
fiyat ile vadeli piyasadaki fiyat arasındaki farka baz denir
11:39
bey yani. Çiftçinin veya değirmencinin
11:42
bütün stratejisi bu iki fiyatın aylar boyunca böyle mükemmel bir
11:47
paralellikle adeta el ele tutuşup hareket edeceği
11:51
varsayımına dayanır. Ikisi de aynı anda çıkacak, aynı
11:54
anda düşecek. Evet, eğer ikisi de aynı oranda
11:58
düşer veya çıkarsa. Spot piyasadan ettiğin zararı
12:02
vadeli piyasadaki kârınla tam olarak eşitler ve sıfıra sıfır
12:06
çıkarsın ama ya spot piyasa ve vadeli piyasa aynı paralellikte
12:10
gitmezse eyvah ya senin kasabadaki yerel buğday
12:14
pazarında fiyatlar aniden çakılırken, küresel vadeli
12:18
piyasada fiyatlar o kadar düşmezse.
12:20
Işte o aradaki bağ koptuğu an baz riski gerçekleşmiş olur.
12:25
Yani kesinlik ararken kendini bir seferde bu iki fiyat aynı
12:29
yönde hareket edecek mi? Kumarının içinde bulursun.
12:32
Ya bu inanılmaz gerçekten yani insan doğasının o güvenlik
12:36
arayışının nasıl illüzyonlara yol açabildiğini gösteriyor
12:40
anca. Kesinlikle çok ironik bir durum.
12:42
Peki ya arbitracılar? Onlar bu resmin neresinde
12:45
kalıyor? Onlarda mı böyle bir risk takası
12:47
yapıyor? Yo hayır arbitrajlılar risk
12:49
kelimesinden nefret ederler. Onlar sistemin keskin
12:52
nişancıları adeta avcılarıdır. Avcıları mı?
12:56
Evet, tek dertleri sıfır riskle matematiksel olarak kesinleşmiş
13:00
böyle garanti bir kâr elde etmektir.
13:03
Piyasada spot fiyat ile vadeli fiyat arasında zaman zaman
13:07
kopukluklar, anormallikler olur. Nasıl anormallikler?
13:11
Mesela vadeli fiyatın spot fiyattan çok yüksek olması
13:15
durumu vardır. Buna kontengo denir.
13:17
Diğer durum ise spot fiyatın vadeli fiyattan yüksek
13:20
olmasıdır. Buna da backwordon denir hıhı.
13:23
Arbitrajcı elindeki devasa sermayeli piyasayı izler.
13:28
Sürekli diyelim ki kontango oluştu, yani vadeli fiyatı o
13:32
kadar yükseldi ki ürünün spot fiyatı artı o ürünü 6 ay
13:37
depolama, sigortalama ve paranın faiz maliyetini bile aştı.
13:41
Biz buna taşıma maliyeti diyoruz.
13:44
Yani gelecekteki fiyat saçma sapan bir şekilde çok yüksek.
13:48
Şu an ne yapıyor peki? Harbitracı bu durumda?
13:51
Saniyeler içinde harekete geçiyor.
13:53
Gidip spot piyasadan bugünkü fiyattan yürünü tonlarca satın
13:57
alıyor. Hemen bir depoya kilitliyor ve o
14:00
saniye aynı miktar ürün için yüksek fiyattan vadeli satım
14:04
sözleşmesi imzalıyor. Vaay canına.
14:07
Artık fiyatlar ister, fizan'a çıksın ister yerin dibine
14:10
girsin. Adamın umrunda bile değil.
14:12
Vade günü geldiğinde depo. Ürünü çıkarıp sözleşmeye yaptığı
14:16
o yüksek fiyattan teslim ediyor. Bedava para resmen.
14:20
Aynen öyle taşıma maliyetlerini düştükten sonra kalan o risksiz
14:24
kârı cebine koyup çıkıyor sistemden.
14:26
Adeta sistemdeki açıkları sömüren bir algoritma gibiler
14:30
ama bir yandan da aynı zamanda bu açıkları kapattıkları için
14:33
sistemi dengeye zorluyorlar herhalde.
14:34
Kesinlikle görünmez bir el gibi fiyatları dengeliyorlar. 1'de
14:39
tabii dördüncü aklımız var. Bizim spekülatörler genelde
14:42
filmlerde böyle prolarını içip dünyayı batıran kötü adamlar
14:45
olarak çizilirler. Klasik Hollywood klişesi evet.
14:48
Ama bu okuduğumuz teorilerde gos'un notlarında falan
14:51
spekülatörleri olmadan vadeli işlemler sisteminin
14:54
yaşayamayacağı söyleniyor. O kötü adam imajı çok popüler
14:58
ama tamamen eksik bir bakış açısı, spekülatörler belirsiz
15:03
bir kâr umuduyla bilinçli olarak riski göze alan kişilerdir.
15:08
O senin bahsettiğin fiyat düşecek diye korkudan titreyen
15:11
çiftçinin masaya bıraktığı riski kim alacak sanıyorsun?
15:15
Değirmenci. Değirmenci her zaman orada olmaz
15:17
ki piyasada işte spekülatör o riski sırtlanan kişidir.
15:22
Onlar piyasanın sigorta şirketleridir aslında.
15:25
Kendi fiyat beklentilerine, analizlerine veya sadece risk
15:29
iştahlarına göre hareket ederler.
15:31
Yani biri riski atıyor, diğeri havada kapıyor.
15:33
Aynen kimi riski sever, kimiyse çok dikkatlice hesaplanmış bir
15:38
getiri umuduyla o riske girer. Onlar olmadan piyasada likidite
15:42
olmaz. Yani çiftçi malını vadeli satmak
15:45
istediğinde karşısında hiçbir alıcı bulamazdı.
15:48
Tamam aktörleri sahneye dizdik. Şimdi herkesin ne yapmaya
15:51
çalıştığını biliyoruz. Az çok şimdi bu kaosu alıp ilk
15:54
kez derli toplu bir modele oturtan büyük beyinlere geçelim
15:57
istiyorum. Özellikle de efsanevi john
16:00
manner kane. A evet kane piyasanın babası.
16:04
Şu meşhur normal beckradyation yani normal geriye dönüklük
16:09
teorisi ya ismi o kadar ağır ve teknik ki insan duyduğunda
16:13
karmaşık bir fizik denklemi bekliyor ama arkasındaki mantık
16:17
o kadar insani o kadar tanıdık. Ki kesinlikle ekonomiyi sadece
16:21
sayılar olarak değil, insan davranışı olarak okuyan bir
16:24
dehaydı zaten. Kesin der ki normal bir piyasa
16:28
durumunda bir ürünün bugünkü nakit spot fiyatı, 6 ay sonraki
16:33
vadeli fiyatından her zaman yüksek olmalıdır.
16:36
Çoğu insan için bu çok mantıksız gelir ama.
16:38
Değil mi? Insanlar neden Altay beklemenin
16:41
bir maliyeti varken gelecekteki fiyat daha düşük olsun derler
16:45
haklı olarak. Gainezin cevabı aslında tamamen
16:48
o bahsettiğimiz çiftçinin korkusunda gizli değil.
16:50
Mi aynen öyle. Üretici yani elinde malı olan
16:54
riskten korunan kişi o malın fiyatının gelecekte düşme
16:58
ihtimalinden o kadar bir dehşet duyar ki.
17:01
O kesinliği o güveni satın almak için spekülatöre cebinden bir
17:06
risk primi ödemeye razı olur. Kane'e göre vadeli fiyatın düşük
17:11
olmasının tek sebebi piyasanın beklediği o gerçek fiyatın
17:14
içinden bu risk priminin zaten kesilmiş olmasıdır.
17:18
Bunu biraz önce konuştuğumuz o ev ve araba sigortalarıyla
17:21
düşünelim o zaman nasıl yani arabana kasko yaptırırken
17:24
sigorta şirketini her yıl binlerce lira prim ödüyorsun.
17:28
Yıl sonunda kaza yapmazsan o para tamamen çöpe gidiyor.
17:31
Evet maalesef. Ama ödüyorsun neden?
17:34
Çünkü ya kaza yaparsan ve 100 binlerce lira masraf çıkarsa
17:38
stresiyle yaşamak istemiyorsun. Kafanı yastığa rahat koymanın
17:41
bedeli o para. Çok doğru.
17:43
Cenazin çiftçisi de tam olarak bunu yapıyor.
17:46
Bence kârının bir kısmından feda ediyor.
17:49
Adeta spekülatöre bir rüşvet veriyor ki al bu riski benim
17:53
üstümden diyebilsin. Kusussuz bir teşhis oldu bu.
17:58
Ama unutmamak gerekir ki kanes bunun normal piyasa koşullarında
18:02
yani piyasanın risk primini taşıyacak dengede olduğu
18:06
zamanlarda geçerli olduğunu söyler peki.
18:09
Ya piyasada böyle ürün kaynıyorsa yani devasa bir fazla
18:13
stok durumu varsa ne olacak? Heh sörplus durumu yani.
18:17
Aynen hasat o kadar iyi geçmiş ki herkesin elinde dağlar kadar
18:22
buğday var mesela. Işte o zaman işler tamamen
18:25
tersine dönüyor. Arbitracıları konuşurken
18:28
bahsettiğin o kontango durumuna geliyoruz.
18:31
Vadeli fiyatın yüksek olduğu durum.
18:33
Evet. Herkesin elinde mal varsa spot
18:36
fiyatlar yerle bir olur ve vadeli fiyatların çok altına
18:40
iner. Neden peki?
18:41
Çünkü o dağı andıran buğdayı bugünden elinde tutan kişi onu
18:46
aylarca depolamak nemden korumak, farelerden sakınmak ve
18:51
o mala bağladığı paranın banka faizinden mahrum kalmak
18:54
zorundadır. Ciddi bir maliyet.
18:56
Bu e mantıklı. Kans bu kontengo durumunda
19:00
vadeli fiyatın spot fiyat artı tam olarak bu az önce saydım
19:04
taşıma maliyetleri kadar yüksek olacağını söyler.
19:08
Daha fazla yükselirse az önce konuştuğumuz o arbitracılar
19:12
devreye girer ve bedava para makinesini çalıştırarak aradaki
19:16
farkı anında kapatırlar zaten. Tamam, bak kans'in mantığını çok
19:20
iyi anlıyorum ama burada beni inanılmaz rahatsız eden bir şey
19:23
var ve görünüşe göre kaynakta belirtilen ve kinsten sonra
19:27
gelen ekonomistlerde benle aynı fikirde bu konuda.
19:30
Neymiş o rahatsız eden şey? Ya kansin çizdiği dünyada çiftçi
19:34
adeta bir robot gibi sadece üretici şapkasını takmış kır bir
19:38
makine sanki. Yani bu adamın hiç mi aklı fikri
19:42
piyasa analizi yok. Fiyatların artacağına inanıyorsa
19:45
neden hala böyle inatla o sigorta primini ödeyip vadeli
19:49
sözleşme yapsın ki insanlar bu kadar mekanik davranmaz bence.
19:53
Bu isyanında sonuna kadar haklısın ve zaten iktisat
19:57
teorisi de tam olarak bu itiraz üzerinden evrildi zamanla.
20:01
Öyle mi? Tabii kane hecerların yani o
20:04
riskten korunanların sadece riskten kaçmak için
20:07
programlanmış hiçbir fiyat beklentisi olmayan pasif
20:11
varlıklar olduğunu varsayıyordu. Ona göre fiyatları tahmin eden
20:16
akıl yürüten sadece spekülatörlerdi.
20:19
Çok tek taraflı bir. Bakış aynen işte bu kör noktayı
20:22
fark eden john hix ve ardından nichols callor sahneye çıkıp
20:26
işin rengini tamamen değiştirdiler.
20:29
Ne diyor peki hix bu robotlaşmaya karşı?
20:31
Hiç meseleye çok daha geniş bir pencereden bakıyor.
20:35
O vadeli işlem piyasalarını sadece böyle korkak çiftçilerin
20:39
sığındığı bir sigorta acentesi olarak değil, devasa bir üretim
20:43
ekonomisini ayakta tutan farklı grupların üretim planlarını
20:47
koordine eden bir mekanizma olarak görüyor.
20:50
Koordine eden mekanizma. Düşünsene herkes üretici olsa ve
20:54
herkes gelecekteki fiyatını sabitlemek için vadeli piyasada
20:58
sadece satıcı olmak istese ne? Olur piyasa çöker herhalde.
21:03
Karşılarında o riski alacak, alım yapacak spekülatörler
21:07
olmasaydı o piyasa gerçekten kendi ağırlığı altında çökerdi.
21:11
Vadeli fiyatlar sıfıra doğru çakılırdı.
21:14
Hiç spekülatörlerin bu aşırı tek yönlü satış baskısını göğüsleyen
21:19
ve piyasanın dengede kalmasını sağlayan o ana taşıyıcı kolonlar
21:23
olduğunu savunuyor. Tam bir denge unsuru yani.
21:26
Kesinlikle. Ama anladığım kadarıyla işi
21:29
gerçekten detaylandırıp o basit korku ve sigorta muhabbetinden
21:32
çıkarıp böyle keskin bir analitik modele dönüştüren kişi
21:36
kaldor ortaya bir denklem atıyor ve işin içine beklenti kavramını
21:40
çok sert bir şekilde sokuyor. Callor gerçekten de modern
21:43
finansın temellerinden birini atıyor.
21:45
O noktada modeli o kadar kapsamlı ki fiyatın oluşmasında
21:50
faizden tutun da depolama maliyetlerine kadar bir sürü
21:53
değişken kullanıyor. O 7 değişkenli meşhur model.
21:58
Evet ama tüm o devamsa denklemlerden süzülüp gelen
22:02
modelin o kalbini oluşturan müthiş zarif bir formül var.
22:06
Neymiş o? Ev eşittir e eksi r yani vadeli
22:11
fiyat eşittir. Beklenen spot fiyat eksi risk
22:14
birimi. Tamam, bu formülü dinleyicimizle
22:16
birlikte günlük hayatımıza nasıl çevirebiliriz diye düşündüm ve
22:19
aklıma sürekli hava durumu tahminleri geliyor niyeyse.
22:22
Hava durumu ilginç nasıl bir bağlantı kurdun?
22:25
F eşittir e eksi r denklemini şöyle anlıyorum, ben yarın
22:30
dışarı çıkacaksın. Senin veya haberlerdeki
22:33
meteorolojinin yarına dair hava durumu tahmini o.
22:36
Deki e harfi yani deklenen durum.
22:40
Çok mantıklı. Dışarı çıkarken eline şemsiyeni
22:43
alıp almama kararı vermen gerekiyor.
22:45
Şemsiyeyi gün boyu o kapalı havada elinde taşımak sağa sola
22:49
unutmamaya çalışmak senin için bir yüktür.
22:51
Konforundan feragat etmektir aslında.
22:54
Doğru kimse şemsiye taşımak istemez.
22:56
Işte bu senin ödediğin risk primi oluyor.
22:59
Yani r harfi ne olur ne olmaz. Aniden sağanak bastırırsa
23:03
sırılsıklam olmayayım diyerek o şemsiyeyi taşıma yükünü baştan
23:07
kabul edersin, işin sonunda elde ettiğin o kuru kalma garantisi.
23:11
Yani o güvenli pozisyonun ise vadeli işlem sözleşmen oluyor.
23:15
Yani f beklentinden konforunu çıkarıyorsun ve elinde bir
23:19
kesinlik kalıyor. Vay canına.
23:21
Bu olağanüstü bir benzetme gerçekten hem çok anlaşılır hem
23:25
de o konfor feragatının ekonomik karşılığını çok iyi veriyor.
23:28
Değil mi? Ancak kaldor sadece denklemi
23:31
kurmakla kalmadı, insanları da kategorize etti o süreçte.
23:34
O piyasadaki spekülatörlerin de böyle tek bir zihin yapısında
23:38
olmadığını söyledim. Kaldor onları boğalar ve ayılar
23:42
olarak 2'ye ayırdı. Şu meşhurwall street boğaları
23:45
falan. Aynen onlar boğalar fiyatların
23:48
artacağını düşünüp piyasaya saldıran ve sürekli alım yapan o
23:52
aşırı iyimser kesimdir. Ayılar ise fiyatların düşeceğini
23:56
uman, piyasanın adeta felaket tellallarıdır.
23:59
Eğer piyasada boğalar çoğunluktaysa aşırı iyimserlik
24:03
vadeli fiyatı o beklenen değerin bile çok üzerine çıkarabilir.
24:07
Ayılar çoksa korku fiyatı dibe çeker.
24:10
Kaldor insanların bu farklı beklentilerinin fiyatı nasıl
24:13
şekillendirdiğini matematiğe döken kişidir aslında.
24:16
Yani fiyat dediğimiz şey aslında 100 binlerce insanın aynı anda
24:20
geleceğe dair yaptığı umut ve korku dolu o tahminlerin bir
24:24
ortalaması. Kesinlikle peki bu rasyonel
24:27
sistemde arbitrajcılar yani o sıfır riskli kâr eden adamlar
24:32
bir sorun yaratmıyor mu sence? Çünkü sonuçta onlar buğdayı
24:36
gerçekten kullanacak adamlar falan değiller.
24:38
Sadece aradaki kârı sömürüp çıkmak istiyorlar.
24:41
Işte tam burada kaldornum modelindeque harfi ile
24:45
gösterilen ve belki de tüm teorinin en büyüleyici kavramı
24:49
olan o kullanım kolaylığı getirisi yani conveniens yıl
24:53
devreye giriyor. Kullanım kolaylığı getirisi mi
24:56
bir malı kullanmanın getirisi nasıl olur ki?
24:58
Zaten satın almışın onu. Şöyle düşün, neden gerçek bir
25:02
değirmenci elinde tonlarca fiziki buğday tutsun ki?
25:06
Sonuçta o buğdayı depolamak masraf farelerden korumak,
25:10
masraf ona bağladığı paranın faizinden olmak apayrı bir
25:13
masraf. Haklısın.
25:15
Gidip kağıt üzerinde vadeli bir sözleşme alsa tüm bu depolama
25:19
dertlerinden kurtulur. Adam ama değirmenci yine de malı
25:23
kendi deposunda tutmak ister. Neden sence?
25:25
Neden gizli bir değeri vardır? Buna kullanım kolaylığı getirisi
25:30
denir işte. Anladım yani tabii kağıt
25:33
üzerindeki bir sözleşmeyle ekmek falan yapamazsın.
25:35
Yapamazsın tabi. Ki, eğer tedarik zincirinde bir
25:38
kriz çıkarsa yollar kapanırsa elindeki o vadeli sözleşme
25:42
fırıncıya un vermeni sağlamaz. Fabrika durursa edeceğin zarar o
25:46
kadar büyüktür ki o buğlayın fiziksel olarak deponda durması
25:50
sana finansal tablolarda hiç görünmeyen devasa bir getiri
25:54
sağlar aslında. Kesinlikle öyle özellikle
25:56
piyasada o maldan bir kıtlık varsa kimse mal bulamıyorsa
26:00
elinde fiziksel mal tutmanın o kullanım kolaylığı getirisi
26:04
tavan yapar. Hatta öyle bir seviyeye gelir ki
26:08
arbitrajcılar bile. Fiyatlar çok cazip görünse de
26:12
ellerindeki fiziksel malı satıp kârı alıp çıkmak istemezler.
26:15
Çünkü fabrikanın durması riski çok daha korkunçtur onlar için
26:19
yani fiziksellik toprağa basan o gerçeklik bütün bu finansal
26:24
teorinin tam merkezinde bir çapa gibi yer alıyor.
26:27
Inanılmaz bir ekosistem gerçekten yani kanes hex ve
26:31
callor gibi o dahi beyinlerin yaptığı şey aslında şuydu, insan
26:35
doğasındaki o soyut elle tutulamaz, riskten kaçınma
26:39
dürtüsünü o ilkel geceleri rahat uyuma veya yağmurda ıslanmama
26:43
ihtiyacını aldılar. Ve matematiğe döktüer.
26:46
Aynen öyle. Onu faiz oranları taşıma,
26:48
maliyetleri risk primleriyle ince ince hesaplanabilir.
26:53
Masaya yatırılabilir matematiksel kurallara
26:55
dönüştürdüler. Çok doğru, onlar korkuyu ve
26:57
beklentiyi alıp kelimenin tam anlamıyla paranın diline
27:01
çevirdiler. O halde bugünkü derinlemesine
27:04
analizimizi toparlarken seninle tekrar o süpermarketteki nafın
27:08
önüne dönmek istiyorum. Ben.
27:09
Dönelim. Orada ekranda veya etikette
27:12
gördüğümüz sadece bir ürünün bugünkü fiyatı gibi görünen
27:16
okuru rakam aslında asla sabit bir fizik kanunu falan.
27:20
Değil asla. O rakam çiftçilerin uykusuz
27:23
gecelerine tarlaya bakıp ettikleri o doğaları
27:27
değirmencilerin üretim bantları durmasın diye yaşadıkları o
27:30
büyük stresi, spekülatörlerin soğukkanlı cesaretine ve hatta
27:35
koca silolardaki fare ilaçlama maliyetleri ne kadar uzanan?
27:39
Devasa nefes alan bir ekosistemi temsil ediyor.
27:42
Ne kadar güzel özetledin. Süpermarket etiketindeki o
27:46
kesinlik sandığımız şey dev bir insan psikolojisi denkleminin
27:50
sadece o anlık geçici bir sonucu.
27:52
Harika. Gördüğümüz her anlık fiyat tam o
27:56
saniyede dünyadaki milyonlarca insanın geleceğe dair
28:00
beklentilerinin, umutlarının ve korkularının ortak bir
28:03
mutabakatıdır aslında. Yalnız bu detaylı kaynak
28:06
yolculuğunu bitirmeden önce. Dinleyenimizi biraz kışkırtıcı
28:10
bir düşünceyle baş başa bırakmak istiyorum.
28:12
Ne yalan söyleyeyim. Ooo merak ettim nedir?
28:15
O. Dedik ki bugünkü rehberimiz olan
28:18
1900 yetmişlerden kalma kaynaklara göre vadeli
28:22
işlemlerin var olabilmesi için fiziksel teslimat ve fiziksel
28:26
depolama imkanının olması şart. Evet altını çize çize söyledik
28:31
bunu. Hatta bu teori bir hizmeti veya
28:33
fiziksel olmayan bir şeyi depolayamazsın mantığıyla sadece
28:37
işte buğday, altın kereste gibi nesnelere odaklanıyor.
28:42
Peki ya bugün ya 21. Yüzyılın o tuhaf okunulmaz
28:46
gerçekliği ne olacak? Evet, dünya 72'den beri çok
28:50
değişti tabi. Tam olarak bunu kastediyorum
28:53
işte. Içinde yaşadığımız dijital
28:55
dünyayı bir düşün, fiziksel hiçbir depolama maliyeti olmayan
28:59
silo gerek. Bitcoin gibi kripto paralar var
29:02
ortada ya da dev teknoloji şirketlerinin kendi aralarında
29:05
alıp sattığı bulut sunucu alanları, veri bandı, genişliği
29:09
gibi dijital varlıkların devasa vadeli işlem piyasaları var.
29:12
Artık fiziksel bir depon yok. Fareler gelip bitcoinlerini
29:16
kemirmiyor veya o veri bandını sel basmıyor.
29:19
Depo kirası falan da ödemiyorsun.
29:21
Evet hiçbiri yok. Peki acaba bu fiziksel olmayan
29:26
tamamen kodlardan oluşan dijital dünyadaki vadeli işlemler
29:29
keynes. Kaldor'un onca uğraşla kurduğu
29:32
temeline o fiziksel depolama ve taşıma maliyetlerini oturttuğu o
29:36
zarif formülleri nasıl alt üst ediyor?
29:39
Çok çok derin bir soru bu. Eğer ortada fiziksel bir varlık
29:43
yoksa demin uzun uzun konuştuğumuz fabrikanın
29:46
durmasını engelleyen o kullanım kolaylığı getirisi dijital bir
29:50
varlık için nasıl hesaplanabilir ki?
29:53
Bence bu soru bugün masaya yatırdığımız bu klasik ekonomik
29:57
kuralların dijital çağda algoritmaların dünyasında nasıl
30:01
evrildiğini anlamak için senin kendi kendine düşünmen gereken
30:04
harika bir zihin jimnastiği ne dersin?
30:07
O fiyat etiketleri sandığımızdan çok daha mı bulanıklaşacak
30:11
ilerde? Dijital varlıklar oyunun
30:13
kurallarını kesinlikle baştan yazıyor.
30:15
Taşıma maliyeti sıfıra yaklaşırken belki de siber
30:18
güvenlik veya ne bileyim regülasyon korkusu gibi yepyeni
30:22
daha önce hiç bilmediğimiz risk primleri o denklemlere giriyor.
30:26
Fizikselliğin bitişi korkunun bitişi anlamına gelmiyor.
30:29
Elbette sadece şekil değiştiriyor.
30:31
Üzerine gerçekten günlerce düşünülebilecek olağanüstü bir
30:34
soru bu. Kesinlikle öyle.
30:36
Bugün bizimle birlikte bu karmaşık ama bir o kadar da
30:40
büyüleyici insan doğası ve rakamlar sularına daldığın için
30:44
teşekkür ederiz. O marketteki fiyat etiketlerine
30:48
bir daha asla aynı sığ gözle bakamayacağına eminim.
30:52
Kendine çok iyi bak ve o karmaşık belirsizliklerin
30:55
içindeki fırsatları görmeye devam et görüşmek üzere.